ميرزا محمد على ( معلم حبيب آبادى )
1045
مكارم الآثار در احوال رجال دوره قاجار ( فارسى )
وقت عصر دانستههاى خود را خاطرنشان طلاب علوم مىنمود ، و در سنه 1279 بتهران رفته و سالى توقف فرمود ، و در سنه 1280 بمشهد مقدس رفت ، و از راه يزد عود بشيراز كرد و بمعالجات مرضى و تدريس پرداخت . و در شعبان سنه 1283 از ملا على اصغر خوشنويس خواهش نموده تا نسخهاى از « كلام اللّه مجيد » را نوشته ، و خود مراجعه بتفاسير اربعهء مشهوره « مجمع البيان ، تفسير بيضاوى ، صافى ، وجيز » نموده و عبارات آنها را مختصر و با يكديگر مؤتلف نموده و در بعضى جاها نقل از « قاموس » هم فرموده و نسخهاى بغايت نفيس و ممتع ترتيب داده كه معروف به « قرآن حسن » مىباشد ، و آغاز تأليف آن غره ماه مبارك رمضان 1283 و انجام 8 ع 2 سنه 1284 بوده و آن را « حواشى تفسيريه » نيز مىگويند . و ديگر از تأليفات او كتاب « فارسنامه ناصرى » است بنام ناصر الدّين شاه در احوال و أوضاع مملكت فارس بطور تفصيل كه غالب آنها را به چشم خود ديده و سفرهاى عديده بدانها نموده و كوچكترين محلى از اين مملكت بزرگ از قلم او نيفتاده ، و بقيد كلمهء ناصرى در آخر آن از دو كتاب فارسنامهء ديگر كه در « الذريعة ج 16 » ذكر كرده يكى از ابن بلخى و ديگرى از حقايقنگار ؛ امتيازى بين بهم رسانيده ، انجام تأليف آن سنه 1304 در « المآثر و الآثار » در محلى كه اشاره بدان نموديم درباره آن فرمايد : الحق اثرى جليل و تاريخى عظيم مىباشد ، انتهى . و سالها است كه اين نسخه نفيس مورد مطالعه و مراجعهء اين فقير قرار گرفته و بر آن حواشى بسيار نوشته و در بعضى مواضع اين كتاب از آن نقل كردهام . اينك بگويم عجب است يا عجب نيست كه اين فاضل نام بردار چنان كه خود در « فارسنامه » نوشته مورد حسادت و عداوت بعضى از كوتهنظران شيراز از معاصرين خود واقع شده و همى وى را مى - آزردهاند ، و برعكس ، مرحوم حاج معتمد الدوله فرهاد ميرزا و فرزند ارجمندش سلطان اويس ميرزا هماره از او قدردانى و رضايت خاطرش را فراهم مىفرمودهاند . و بالاخره ، وى در روز يكشنبه دوازدهم ماه رجب الفرد سنه هزار و سيصد و شانزده - مطابق ( . . . ) قوس ماه برجى - در شيراز وفات كرده و بروضهء رضوان خراميد ، و در مدرسهء منصوريه نزد جدش مير غياث الدّين منصور 25 دفن شد . و او در « فارسنامه » چهار تن پسر براى خود نوشته :